GILGAMIŞ DESTANI NE ANLATIYOR?


480
733 shares, 480 points

Herkese merhabalar arkadaşlar ben Volkan Çelik, yine birlikteyiz. Dünya edebiyat ve mitoloji kültüründe dilden dile yayılmış ve mezopotamya dışında dünyanın hemen hemen heryerinde büyük bir kitleye ulaşmış Gılgamış destanından bahsetmek istiyorum sizlere. Gılgamış destanı ne anlatır, gılgamış krali iyi mi kötü mi ? Kral Gılgamış ve en yakın dostu Enkidu arasında nasıl bir dostluk vardı ? Edebi anlamda bu destanın savunduğu tez nedir ? Diğer destanlarla benzerlikler taşıyor mu ? Peki kral Gılgamış nerede yaşıyordu ?
Ayrıca bu destanda anunnaklerden bildiğiniz Anu Enki Aruru İştar nasıl oluyor da karşımıza çıkıyor?
Gılgamış destanının birçok ülkede filmi, dizisi, tiyatroları ve çizgi filmleri yapılmıştır ve oldukça yaygındır.
Elimden geldiğince özet olarak ele alacağım bu konu içinde soruların cevabını bulabileceksiniz.
İsterseniz başlayalım.

Gılgamış destanıyla ilgili ciddi ölçüde tablet tablet ayrıntıları edinmek ve incelemek istiyorsanız kanalımızda Gılgamış destanı videolarını mutlaka izlemenizi önerebilirim, tek tıkla izleyebilmeniz için video listesi linlkini açıklama bölümüne ekledim aklınızda olsun arkadaşlar.
Gelelim Gılgamış destanına ve sorduğumuz cevapları bulmaya.
Aslında Kral gılgamış halka çok eziyet eden, evli veya bekar tüm kadınları veya erkekleri dilediği zaman dilediğinin yanından kendi dünyevi zevkleri için alan, her anlamda halkı ezen fakat bir okadar da halk tarafından çok sevilen bir kral olduğu tabletlerde anlatılıyor. Ur kentinde ve ziguratta yaşadığı dile getiriliyor.

Destan, şehrin meşhur duvarlarını inşa ettiren ve birçok macerasını konu alan öyküleri tabletlere yazdıran Uruk Kralı Gılgamış’ı tanıtarak başlar. Gılgamış övülmesine rağmen, daha ilk tablette önemli bir kusuru gözler önüne serilir: Kral, halkını zorbalıkla yöneterek hatta tüm gelinlerden kocalık hakkı talep ederek büyük bir kibir gösterir. Halk, Anu’ya ricada bulunur, o da bir ana tanrıça olan Aruru’ya, Gılgamış’ın gücünü azaltmanın bir yolunu bulmasını emreder. Aruru, tarlalardaki bitkileri yiyip, avcıların tuzaklarına yakalanmış hayvanları serbest bırakan vahşi Enkidu’yu yaratır.
Gılgamış, Enkidu’nun varlığından haberdar edildiğinde Enkidu’yu ehlileştirmek için güzel bir kadın olan Samhat’ı gönderir.

Enkidu, altı gün yedi gece kadınla birlikte olmanın etkisiyle uysallaşıp, bir parça insanlaşır. Gılgamış, Uruk’ta, içinde Enkidu’nun bulunduğu garip rüyalar görür. Annesi Ninsun, ona bu rüyaların en yakın arkadaşı olacak bir adam hakkında olduğunu açıklar.
Destanın 2. tabletinde Gılgamış ile Enkidu güreşirler ve kral müsabakayı güç bela kazanır. Fakat Gılgamış, Enkidu’nun cesaretinden ve kuvvetinden öyle etkilenir ki, onu baş refakatçisi olarak alır. Takip eden 3. 4. ve 5. tabletlerde, iki kahramanın öldürdükleri Humbaba (Sümerlerde Havava) tarafından korunan Enlil’in Kutsal Sedir Ormanındaki kahramanlıkları anlatılır.

Gılgamış Destanı tabletlerinin devamı
6.tablette, Gılgamış’ın İştar’ı (Sümerlerde İnanna) reddedişinin hikâyesini buluruz. Canavar öldürme macerasından sonra Uruk’a dönen Gılgamış artık, gerçekten, zorba yöntemlerinden arınmış yeni bir adamdır. İştar ona, aşk ve evlilik, dolayısıyla kendisi, şehri, tarımı ve hayvanları için bereket teklif eder. Birçok tanrıçanın eski aşıklarının trajik sonlarını bilen Gılgamış, ana tanrıçayı küstahça reddeder. Daha önce kendisine hiç böyle davranılmamış olan İştar, Anu’nun Gökyüzü Boğasını (aşk ve bereket tanrıçasının doğal eşi) Gılgamış ile Enkidu’ya ve Uruk halkına saldırması için göndertir. İki kahraman Gökyüzü Boğasını öldürmeyi başarana dek yüzlerce kişi ölür (bu boğa muhtemelen salgın hastalığı anlatan bir metafordur).

Son bir hakaret olarak, Gılgamış, canavarın bir budunu kesip, İştar’a fırlatır. İştar’ın reddedilmesi, özellikle o Uruk’un şehir tanrıçası ve koruyucusu olduğu için alışılmadık bir şeydir. Krallarla tanrıçaların kutsal evlilik yöntemi, Eski Sümerler döneminden beri Mezopotamya kültürünün temeli olmuştur. Bu olay, Babil’in Enuma Eliş destanında gördüğümüz Tiamat’ın yenilgisi ile aynı türden bir değişime, güçlü tanrıçaya tapınılan bir dinden uzaklaşıldığına işaret etmektedir. 7. tablette Anu, Ea ve Şamaş, Humbaba ile Gökyüzü Boğasının öldürülmesini ya Gılgamış’ın ya da Enkidu’nun hayatıyla ödemesi gerektiğine karar verirler.

  1. tablette, Enkidu ölür ve bundan etkilenen Gılgamış yas tutar.
  2. tablet, aslında Yeraltı Dünyası’na kahramanca arketipik bir inişin ilk kısmını içerir. Bu, Gılgamış’ın ölüm korkusunun damgasını vurduğu tehlike dolu bir yolculuktur. Gılgamış önce, uzun ve karanlık bir tünelden geçmesine izin vermeleri için korkunç akrep insanları ikna eder. Sonra, mücevherli bahçesinde güzel Siduri ile ilişki kurar, bu bize Homeros’un Odysseia’sında Yunan kahraman ile Kalipso ve Kirke arasındaki cilveleşmeleri ve Roma’nın Aeneas’ında Aeneas’ın Dido ile olan aşk ilişkisini hatırlatır. Bunların hepsi de destanların yazarları tarafından, kadının cinsellik yoluyla baştan çıkardığı ataerkil bir kahramanın görevini baltalaması olarak görülmüştür. İştar gibi Suduri de yenilmesi gereken bir güçtür. Yine Odysseia’daki Kirke gibi, Siduri de Gılgamış’a davasında gönülsüzce yardım eder.
  3. tablette Urşanabi Gılgamış’ı sandalıyla Ölüm Suları’ndan antik Mezopotamya’nın Nuh figürü olan Utnapiştim’e (Sümerlerde Ziusudra) götürür. Gılgamış, sonsuz hayat ve muhtemelen Enkidu için de yeni bir hayat arayışı içindedir. Utnapiştim konuğuna ancak tanrıların yaşamla ölümü kontrol edebildiklerini hatırlatır.
  4. tablette, birçok bilim insanının belirttiği gibi, Kutsal Kitaplarda anlatılan Nuh tufanıyla dikkati çekecek kadar benzer olan tufan mitini içerir. Gılgamış, Utnapiştim’den sonsuz hayata nasıl eriştiğini açıklamasını istediğinde yaşlı kahraman, tufanın öyküsünü anlatarak bu isteği yerine getirir.

Enki, Şuruppak’taki Utnapiştim ile karısına gelip, bir tufanın insanlığı yok etmek üzere olduğu uyarısını yapmıştır. Eğer ölçülerini verdiği bir gemi yaparlarsa Utnapiştim ile ailesi kurtulacaktır. Utnapiştim söyleneni yapmış ve gemiye değerli şeyleri, ailesini ve bütün canlı türlerinin temsilcilerini koymuştur. Muazzam bir fırtına çıkmış ve seller yeryüzünü kaplamıştır. Nihayet yedi gün sonra dindiğinde gemi Nisir Dağı’nda karaya oturmuştur. Bir hafta daha geçtikten sonra Utnapiştim, bir güvercini, bir toprak bulması umuduyla salıvermiş fakat güvercin başarısız olarak gemiye geri dönmüştür. Aynı şey, bir kırlangıcın salıverilmesiyle tekrarlanmıştır. Bir kuzgun yollandığında ise geri gelmemiş böylece Utnapiştim, tufanın bittiğini anlamıştır. Tanrılara teşekkür etmiş ve adaklar adamıştır. Ana tanrıça, onları koruyacağına söz vermiş, Enlil’de ona en büyük hediye olan sonsuz hayatı bağışlamıştır.

Gılgamış da sonsuz hayat özlemi içindedir fakat Utnapiştim, bir sınav hazırlayarak onun buna erişme yeteneğini test eder. Kahramana altı gün yedi gece boyunca uyumamasını söyler. Tükenmiş olan Gılgamış testi kabul eder fakat hemen uykuya dalar. Utnapiştim’in karısı, Gılgamış’ın uyumaya devam ettiği her gün bir somun ekmek pişirir. Kahraman uyandığında, artık küflenmiş olan ekmeği bulur ve sınırlarını kabul eder. Bir insan olarak insani olanaklara sahiptir. Sonsuz hayat beklentisinde olamaz. Fakat Gılgamış, Utnapiştim’den ayrılmadan önce yaşlı adam, karısının ısrarıyla, en azından gençliği muhafaza edebilecek bir sualtı bitkisinden bahseder. Urşanabi, onu sandalıyla Ölüm Suları’ndan geçirerek geri götürürken kahraman suya dalıp, bitkiyi almayı başarır fakat bir kez daha uykuya dalar ve bir yılan bitkiyi çalar.

Yılanlar bu yüzden eski derilerini atıp, yenisiyle değiştirebilirler. Gılgamış çaresizlik içinde ağlar fakat Urşanabi ile birlikte Uruk’a geri dönerler. Orada Gılgamış’ın aklı başına gelir, buna rağmen gururla sandalcının, güzel şehrini ve büyük duvarlarını incelemesini ister. Bir anlamda, insan olduğunu kabullenir.
Çoğunlukla buna dahil edilen 12. ve son tablet, sadece destanın Asur versiyonunda mevcuttur ve aslında, önceki Sümer döngüsünde bulunan Gılgamış, Enkidu ve Yeraltı Dünyası öyküsünün yeniden anlatımıdır.

Gılgamış Destanı’nın sonraki destanlarla benzerliği nedir?
Başlıca iki tür destan olduğu öne sürülebilir: savaş destanı ve arayış destanı. Örneğin Gılgamış Destanı ve Homeros’un Odysseia’sı esasen arayış destanlarıdır; İlyada ise ağırlıklı olarak savaş destanıdır. Vergilius’un iki Homeros destanı üzerine bilerek yapılandırdığı Aeneas Destanı, her türü kapsar. MÖ sekizinci yüzyılda Homeros dönemi şairlerinin Mezopotamya destanını duymuş olmaları mümkündür fakat bunun böyle olduğuna dair kanıt yoktur. Yine de Gılgamış’ın öyküsüyle Odysseia arasında birçok benzerlik vardır.
Gılgamış da, Odysseus da dünyanın en sonuna hatta Yeraltı Dünyası’na kadar arayışlarını sürdürmek için evlerini terk etmeye zorlanmışlardır. Her ikisi de doğrudan ilahi olarak yol gösterilen insanlar olmaları bakımından gerçek kahramanlardır. Gılgamış ile İlyada’daki Akhilleus arasında da bazı benzerlikler vardır. Her ikisinin ana babası tanrısal varlıklardır. Her ikisi de erkek arkadaşlarına bir dosta duyulacak sevgiden daha fazla sevgi duyar en önemli eylemlerini, o arkadaşlarının ölümlerine tepki olarak gerçekleştirirler.

Bu iki Yunan destanı üzerinde doğrudan etkisi olsa da olmasa da (ki muhtemelen yoktur) Gılgamış Destanı aslında, bir kahramanın sonsuza dek yaşamak veya hatta bir “yuva” edinmek gibi evrensel bir amaç uğruna gizemli yolculuklara çıkarak çok uzaklara gitmesini içeren bir anlatı biçiminin arketipini oluşturur.

İşte gördüğünüz gibi değerli arkadaşlar aslında Gılgamış destanı oldukça önemli öğeler barındırıyor, binlerce yıl önce yazılmış olan bu tabletlerde Nuh tufanının anlatılıyor olması, Anunnakilerden bahsediyor olması hatta Nuh tufanında yer alan ismen bildiğimiz Hz Nuhun tabletlerdeki isminin ziyusudra olduğunu da öğreniyoruz.
İçinden çıkılması ciddi anlamda zor bir konu bunu kabul etmek lazım. Videonun başlangıcında da söylediğim gibi çok daha uzun ve ayrıntılı bilgileri de öğrenmek istiyorsanız kanalımızdaki Gılgamış Destanı videolarını mutlaka izleyin, video listesi linkini açıklama bölümüne ekledim arkadaşlar.


Güzemleri sizlerle buluşturmaya devam edeceğim ben Volkan Çelik, hoşçakalın.

Volkan Çelik


Like it? Share with your friends!

480
733 shares, 480 points
Choose A Format
Personality quiz
Series of questions that intends to reveal something about the personality
Trivia quiz
Series of questions with right and wrong answers that intends to check knowledge
Poll
Voting to make decisions or determine opinions
Story
Formatted Text with Embeds and Visuals
List
The Classic Internet Listicles
Countdown
The Classic Internet Countdowns
Open List
Submit your own item and vote up for the best submission
Ranked List
Upvote or downvote to decide the best list item
Meme
Upload your own images to make custom memes
Video
Youtube, Vimeo or Vine Embeds
Audio
Soundcloud or Mixcloud Embeds
Image
Photo or GIF
Gif
GIF format